KIẾN TẠO “LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỪ HỆ SINH THÁI GIÁO DỤC NHÀ TRƯỜNG (Thể loại: Tạp chí)
- Thứ hai - 15/06/2026 12:36
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền thông, nhiệm vụ này không chỉ được đặt ra trên lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh mà còn trở thành yêu cầu cấp thiết trong giáo dục, văn hóa và đời sống xã hội.
KIẾN TẠO “LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỪ HỆ SINH THÁI GIÁO DỤC NHÀ TRƯỜNG
(Thể loại: Tạp chí)
1. MỞ ĐẦU
Trong bài viết Một số nhận thức cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Kỷ nguyên mới là kỷ nguyên phát triển, kỷ nguyên giàu mạnh dưới sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng Cộng sản, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu” (1). Nhận định trên không chỉ xác định mục tiêu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới mà còn đặt ra yêu cầu phải xây dựng nguồn nhân lực có bản lĩnh chính trị vững vàng, năng lực hội nhập và khả năng tự bảo vệ trước những tác động ngày càng phức tạp của môi trường thông tin toàn cầu.
Đối với ngành giáo dục, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết khi học sinh trung học phổ thông đang trưởng thành trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Không gian mạng mở ra cơ hội tiếp cận tri thức chưa từng có, nhưng đồng thời cũng trở thành môi trường để các thông tin sai trái, xuyên tạc, kích động và phản văn hóa lan truyền với tốc độ rất nhanh. Các phương thức tác động vào nhận thức hiện nay không còn chủ yếu dựa vào tuyên truyền trực diện mà chuyển sang thao túng thông tin, dẫn dắt cảm xúc, tạo nghi ngờ, làm xói mòn niềm tin và từng bước tác động đến hệ giá trị của thế hệ trẻ.
Thực tiễn cho thấy, công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong nhiều nhà trường đã đạt được những kết quả tích cực. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, thuật toán mạng xã hội và các hình thức tác động nhận thức mới, cách tiếp cận chủ yếu dựa vào tuyên truyền, phổ biến kiến thức hoặc giáo dục theo từng hoạt động riêng lẻ đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Điều học sinh cần không chỉ là được cung cấp thông tin đúng mà quan trọng hơn là hình thành năng lực tự nhận diện, tự sàng lọc, tự phản biện và tự bảo vệ mình trước những thông tin sai lệch.
Từ yêu cầu đó, bài viết đề xuất một hướng tiếp cận mới: kiến tạo lá chắn tư tưởng từ hệ sinh thái giáo dục nhà trường. Khác với tư duy phòng ngự mang tính thụ động, lá chắn tư tưởng được hiểu là tổng hòa các giá trị, kỹ năng, môi trường giáo dục và cơ chế phối hợp giúp học sinh hình thành sức đề kháng nhận thức từ bên trong. Khi được xây dựng bằng một hệ sinh thái đồng bộ gồm sự lãnh đạo của chi bộ, giáo dục chính trị tư tưởng, văn hóa đọc, năng lực số và các hoạt động trải nghiệm. Lá chắn này không chỉ giúp học sinh chống lại các tác động tiêu cực mà còn nuôi dưỡng khát vọng cống hiến, lòng yêu nước và trách nhiệm công dân trong kỷ nguyên phát triển mới.
2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIẾN TẠO LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỪ HỆ SINH THÁI GIÁO DỤC NHÀ TRƯỜNG
2.1. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là yêu cầu chiến lược trong kỷ nguyên phát triển mới
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền thông, nhiệm vụ này không chỉ được đặt ra trên lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh mà còn trở thành yêu cầu cấp thiết trong giáo dục, văn hóa và đời sống xã hội.
Nghị quyết số 35-NQ/TW xác định: “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là bảo vệ Đảng, Cương lĩnh chính trị, đường lối của Đảng; bảo vệ Nhân dân, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; bảo vệ công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc; giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước”(2). Quan điểm trên khẳng định bảo vệ nền tảng tư tưởng không chỉ là nhiệm vụ đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái mà còn là quá trình củng cố niềm tin, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và xây dựng sức mạnh nội sinh của mỗi công dân.
2.2. Trường học là môi trường nền tảng hình thành sức đề kháng tư tưởng của học sinh
Theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về phẩm chất và năng lực; hình thành nhân cách, ý thức công dân; bồi dưỡng lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Như vậy, giáo dục chính trị, tư tưởng trong nhà trường không phải là một hoạt động riêng biệt mà phải được tích hợp trong toàn bộ quá trình giáo dục.
Ở góc độ quốc tế, UNESCO (2023) khẳng định giáo dục trong thời đại số phải hướng tới phát triển năng lực công dân số, khả năng đánh giá thông tin và học tập có trách nhiệm. OECD (2022) cũng xác định tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và năng lực xử lý thông tin là những năng lực cốt lõi của công dân thế kỷ XXI. Những quan điểm này cho thấy mục tiêu của giáo dục hiện đại không chỉ là truyền thụ tri thức mà còn giúp người học biết lựa chọn, kiểm chứng và sử dụng thông tin một cách khoa học.
Đối với học sinh trung học phổ thông, đây là giai đoạn hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và hệ giá trị cá nhân. Mặc dù có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, các em vẫn dễ chịu ảnh hưởng bởi tin giả, hiệu ứng đám đông và các nội dung thao túng nhận thức nếu thiếu kỹ năng phân tích, phản biện và kiểm chứng. Vì vậy, nhà trường cần trở thành môi trường giáo dục giúp học sinh hình thành năng lực tự đề kháng trước những tác động tiêu cực của môi trường thông tin số. Nói cách khác, nhiệm vụ của nhà trường không dừng ở việc giúp học sinh biết điều gì đúng mà còn phải giúp các em biết vì sao điều đó đúng và có đủ khả năng bảo vệ quan điểm đúng trước các thông tin sai lệch. Đây chính là nền tảng hình thành sức đề kháng tư tưởng của người học.
2.3. Kiến tạo “lá chắn tư tưởng” từ hệ sinh thái giáo dục nhà trường - một hướng tiếp cận mới
Trong bài viết này, “lá chắn tư tưởng” được quan niệm là hệ thống các giá trị, năng lực, môi trường và cơ chế giáo dục được tổ chức đồng bộ nhằm giúp học sinh hình thành khả năng tự nhận diện, tự sàng lọc, tự điều chỉnh và tự bảo vệ mình trước các thông tin sai trái, độc hại; đồng thời củng cố niềm tin vào con đường phát triển của đất nước, bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Điểm cốt lõi của cách tiếp cận này là chuyển trọng tâm từ phòng thủ tư tưởng sang kiến tạo sức đề kháng tư tưởng.
Nếu phòng thủ tư tưởng chủ yếu dựa vào việc ngăn chặn, phản bác và xử lý các tác động tiêu cực thì kiến tạo sức đề kháng tư tưởng hướng tới xây dựng năng lực nội sinh để mỗi học sinh tự hình thành “hệ miễn dịch” trước những ảnh hưởng tiêu cực của môi trường số. Theo cách tiếp cận này, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong nhà trường không chỉ được thực hiện thông qua các tiết học giáo dục chính trị hay các buổi sinh hoạt dưới cờ mà phải được triển khai như một hệ sinh thái giáo dục, trong đó mọi thành tố của nhà trường đều tham gia hình thành và nuôi dưỡng bản lĩnh chính trị của học sinh. Hệ sinh thái đó bao gồm sự lãnh đạo của chi bộ; công tác giáo dục chính trị, tư tưởng; văn hóa đọc và tri thức; năng lực số và kỹ năng làm chủ không gian mạng; các hoạt động trải nghiệm, cống hiến vì cộng đồng và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Chính từ cơ sở lý luận này, tác giả đề xuất “Mô hình Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng cho học sinh trung học phổ thông” như một hướng tiếp cận mới nhằm góp phần đổi mới phương thức bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong các cơ sở giáo dục phổ thông, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới.
3. THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI CÔNG TÁC KIẾN TẠO “LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
3.1. Thực trạng nhận thức và năng lực tự bảo vệ của học sinh trong môi trường số
Trên cơ sở khảo sát 300 học sinh Trường THPT Cửa Lò trong năm học 2025 -2026, kết hợp quan sát thực tiễn quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục của nhà trường, nghiên cứu cho thấy việc kiến tạo “lá chắn tư tưởng” cho học sinh đang đứng trước nhiều thách thức mới. Những thách thức này không xuất phát từ sự thiếu hụt thông tin mà từ sự biến đổi sâu sắc của môi trường nhận thức trong kỷ nguyên số. Học sinh được tiếp cận công nghệ từ rất sớm, song khả năng phân tích, kiểm chứng và làm chủ thông tin chưa theo kịp tốc độ phát triển của các nền tảng số. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển trọng tâm giáo dục từ truyền thụ tri thức sang hình thành năng lực tự bảo vệ trước những tác động đa chiều của môi trường thông tin.
Thứ nhất, học sinh tiếp cận công nghệ nhanh nhưng chưa thực sự làm chủ công nghệ. Kết quả khảo sát cho thấy 81% học sinh sử dụng trí tuệ nhân tạo chủ yếu để tìm lời giải hoặc hoàn thành bài tập, trong khi chỉ khoảng 8% khai thác AI nhằm mở rộng tri thức, phát triển ý tưởng hoặc rèn luyện tư duy phản biện. Điều này phản ánh một thực tế đáng chú ý: công nghệ đang có nguy cơ thay thế quá trình tư duy thay vì hỗ trợ phát triển tư duy. Nguyên nhân chủ yếu là học sinh chưa được trang bị đầy đủ phương pháp sử dụng AI như một công cụ học tập có trách nhiệm, trong khi sức hấp dẫn của các ứng dụng công nghệ khiến các em dễ lựa chọn giải pháp nhanh thay vì đầu tư vào quá trình suy nghĩ độc lập.
Thứ hai, kỹ năng kiểm chứng và sàng lọc thông tin còn nhiều hạn chế. Khoảng 80% học sinh được khảo sát cho biết chưa từng hoặc rất ít khi đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn trước khi tiếp nhận hoặc chia sẻ trên môi trường mạng. Thực trạng này xuất phát từ đặc điểm của không gian số hiện nay, nơi các thuật toán ưu tiên nội dung có khả năng thu hút tương tác hơn là tính chính xác, trong khi học sinh chưa hình thành thói quen kiểm chứng thông tin bằng tư duy khoa học. Đây chính là khoảng trống lớn khiến các em dễ bị tác động bởi tin giả, thông tin sai lệch hoặc các nội dung xuyên tạc được ngụy trang dưới nhiều hình thức tinh vi.
Thứ ba, năng lực tư duy phản biện chưa đáp ứng yêu cầu của môi trường nhận thức mới. Có 42% học sinh gặp khó khăn trong việc xây dựng ý tưởng, lập luận và bảo vệ quan điểm trước những vấn đề mở. Nhiều em có khả năng ghi nhớ kiến thức nhưng lúng túng khi phân tích, đánh giá và phản biện thông tin. Điều này cho thấy quá trình giáo dục vẫn còn thiên về tiếp nhận tri thức hơn là phát triển năng lực tư duy độc lập. Trong bối cảnh các quan điểm sai trái ngày càng sử dụng phương thức tác động gián tiếp vào cảm xúc và nhận thức, sự thiếu hụt năng lực phản biện sẽ làm giảm khả năng tự đề kháng của học sinh trước những ảnh hưởng tiêu cực.
Thứ tư, học sinh có nhu cầu mạnh mẽ đối với các phương thức giáo dục hiện đại, giàu tính trải nghiệm. Có tới 87% học sinh mong muốn được tham gia các dự án học tập, thiết kế podcast, video, infographic hoặc các sản phẩm số gắn với thực tiễn. Đồng thời, khảo sát cũng cho thấy khoảng một nửa số học sinh chưa thường xuyên tham gia các hoạt động trải nghiệm lịch sử, văn hóa và cộng đồng. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa nhu cầu học tập của người học với phương thức tổ chức giáo dục ở một số hoạt động hiện nay. Khi thiếu môi trường trải nghiệm, những giá trị về lòng yêu nước, trách nhiệm công dân và lý tưởng sống khó có thể chuyển hóa thành niềm tin và hành động bền vững.
Những kết quả khảo sát trên không phản ánh sự hạn chế của học sinh, mà cho thấy giáo dục phổ thông đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới phương thức kiến tạo bản lĩnh chính trị và năng lực tự bảo vệ của người học trong điều kiện chuyển đổi số.
3.2. Những phát hiện từ thực tiễn và vấn đề đặt ra đối với công tác giáo dục tư tưởng trong nhà trường
Từ kết quả nghiên cứu thực tiễn, có thể rút ra ba vấn đề có ý nghĩa định hướng đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong trường phổ thông.
Một là, khoảng trống lớn nhất hiện nay không phải là thiếu thông tin mà là thiếu năng lực tự đề kháng trước thông tin. Khi học sinh chưa được trang bị đầy đủ khả năng nhận diện, kiểm chứng, phản biện và lựa chọn giá trị, các em dễ bị chi phối bởi cảm xúc, hiệu ứng đám đông và cơ chế gợi ý của các nền tảng số.
Hai là, hiệu quả giáo dục tư tưởng không phụ thuộc vào số lượng hoạt động được tổ chức mà phụ thuộc vào mức độ liên kết giữa các thành tố giáo dục. Thực tiễn cho thấy, nếu chi bộ, nhà trường, giáo viên, Đoàn Thanh niên, thư viện, gia đình và xã hội cùng tham gia trong một cơ chế thống nhất thì tác động giáo dục sẽ mạnh mẽ và bền vững hơn nhiều so với những hoạt động riêng lẻ. Từ đó, tạo một cơ chế liên kết thống nhất hướng tới mục tiêu hình thành bản lĩnh chính trị và năng lực tự bảo vệ của người học.
Ba là, trong bối cảnh chuyển đổi số, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong trường phổ thông cần chuyển mạnh từ tư duy phòng ngừa, xử lý sang chủ động xây dựng năng lực tự đề kháng của học sinh. Điều đó đòi hỏi một mô hình giáo dục có tính hệ thống, trong đó mọi hoạt động của nhà trường đều hướng tới mục tiêu chung là hình thành bản lĩnh chính trị, tư duy phản biện và trách nhiệm công dân.
Đây cũng chính là cơ sở thực tiễn để bài viết đề xuất mô hình “Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng” ở phần tiếp theo như một hướng tiếp cận mới, nhằm chuyển từ tư duy bảo vệ khi có nguy cơ sang chủ động xây dựng năng lực tự miễn dịch tư tưởng cho học sinh ngay trong quá trình giáo dục.
4. KIẾN TẠO HỆ SINH THÁI LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỪ CƠ SỞ NHÀ TRƯỜNG - MỘT HƯỚNG TIẾP CẬN MỚI
Từ những vấn đề đặt ra trong thực tiễn, bài viết đề xuất mô hình “Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng cho học sinh trung học phổ thông”. Mô hình được xây dựng trên quan điểm giáo dục hệ thống, coi việc hình thành bản lĩnh chính trị và năng lực tự bảo vệ của học sinh không phải là nhiệm vụ của một môn học hay một hoạt động riêng lẻ, mà là kết quả của sự phối hợp đồng bộ giữa các thành tố trong và ngoài nhà trường.
Trong mô hình này, nhà trường giữ vai trò trung tâm, chi bộ giữ vai trò định hướng chính trị, giáo viên là chủ thể tổ chức giáo dục, gia đình và xã hội là lực lượng phối hợp, công nghệ số là công cụ hỗ trợ, còn học sinh là chủ thể kiến tạo và phát triển “lá chắn tư tưởng” của chính mình. Sự tương tác giữa các thành tố đó tạo thành một hệ sinh thái giáo dục thống nhất, trong đó năm trụ cột sau đây giữ vai trò nền tảng.
4.1. Trụ cột thứ nhất: Xây dựng Chi bộ nhà trường thực sự là hạt nhân lãnh đạo và trung tâm định hướng tư tưởng
Trong hệ sinh thái giáo dục, Chi bộ không chỉ thực hiện chức năng lãnh đạo về tổ chức mà còn giữ vai trò định hướng chính trị, tạo nên sự thống nhất giữa mục tiêu giáo dục tri thức với mục tiêu giáo dục lý tưởng cách mạng.
Thực tiễn tại Trường THPT Cửa Lò cho thấy mọi hoạt động chuyên môn, giáo dục đạo đức, hoạt động trải nghiệm, công tác đoàn thể và chuyển đổi số đều được đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Chi bộ. Theo Báo cáo thành tích năm học 2024 - 2025, Chi bộ hiện có 61 đảng viên, nhiều năm liên tục đạt danh hiệu Chi bộ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, được công nhận là Chi bộ trong sạch, vững mạnh tiêu biểu. Một minh chứng tiêu biểu cho hiệu quả của công tác giáo dục chính trị là kết quả phát triển đảng viên.
Trong ba năm gần đây, Chi bộ đã kết nạp 12 đảng viên (năm học 2023- 2024), 18 đảng viên (năm học 2024 - 2025) và 21 đảng viên (năm học 2025 - 2026), chủ yếu là những học sinh ưu tú được kết nạp Đảng. Con số trên không đơn thuần phản ánh kết quả công tác tổ chức xây dựng Đảng mà còn cho thấy quá trình giáo dục lý tưởng trong nhà trường đã chuyển hóa thành động cơ phấn đấu và hành động chính trị cụ thể của cán bộ, giáo viên và học sinh.
Hình 3. Công tác giáo dục chính trị và phát triển đảng viên tại Trường THPT Cửa Lò
Bên cạnh đó, Chi bộ chỉ đạo duy trì thường xuyên các buổi sinh hoạt chính trị dưới cờ, diễn đàn hướng tới Đại hội XIV của Đảng, các chuyên đề học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, đồng thời kịp thời định hướng nhận thức trước những vấn đề dư luận xã hội quan tâm. Chính sự lãnh đạo xuyên suốt này tạo nên nền tảng chính trị vững chắc cho toàn bộ hệ sinh thái giáo dục.
4.2. Trụ cột thứ hai: Đổi mới giáo dục chính trị, tư tưởng theo hướng phát triển năng lực nhận thức của học sinh
Qua khảo sát tại Trường THPT Cửa Lò, nhóm nghiên cứu nhận thấy phần lớn học sinh có khả năng tiếp cận rất nhanh với công nghệ nhưng còn hạn chế trong phân tích, kiểm chứng và phản biện thông tin.
Để khắc phục tình trạng đó, nhà trường chuyển từ cách truyền đạt kiến thức chính trị sang tổ chức các hoạt động hình thành năng lực nhận thức chính trị. Các môn Ngữ văn, Lịch sử, Giáo dục kinh tế và pháp luật,... được thiết kế theo hướng tích hợp, khai thác những vấn đề thời sự, chủ quyền quốc gia, chuyển đổi số, đạo đức công dân và trách nhiệm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Đặc biệt, giờ sinh hoạt lớp được đổi mới bằng Bản tin tích cực, trong đó học sinh trực tiếp sưu tầm, lựa chọn và phân tích các thành tựu phát triển của địa phương, đất nước, các gương người tốt, việc tốt và các mô hình đổi mới sáng tạo. Giáo viên giữ vai trò định hướng, giúp học sinh biết phân biệt giữa thông tin chính thống với thông tin sai lệch, giữa hiện tượng cá biệt với bản chất của chế độ.
Thay vì né tránh các vấn đề phức tạp trên không gian mạng, giáo viên chủ động đối thoại với học sinh về các hiện tượng tiêu cực, tin giả, thông tin xuyên tạc, từ đó hướng dẫn các em tiếp cận bằng tư duy khoa học và lập luận có căn cứ. Chính quá trình đối thoại này góp phần hình thành năng lực phản biện và tự miễn dịch trước các luận điệu sai trái.
4.3. Trụ cột thứ ba: Xây dựng văn hóa đọc và nền tảng tri thức như một bộ lọc nhận thức
Nếu tri thức là nền móng của nhận thức thì văn hóa đọc chính là con đường hình thành bản lĩnh tư duy. Nhận thấy nhiều học sinh dành phần lớn thời gian cho mạng xã hội nhưng ít có thói quen đọc sách, Trường THPT Cửa Lò xác định phát triển văn hóa đọc là một nội dung của giáo dục tư tưởng. Hằng năm, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam được tổ chức theo hướng trải nghiệm, sáng tạo và chuyển đổi số.
4.4. Trụ cột thứ tư: Xây dựng lá chắn số giúp học sinh làm chủ công nghệ thay vì bị công nghệ dẫn dắt
Trong giờ dạy cụ thể các môn học, giáo viên cần chú ý kết hợp ba yếu tố: tư duy độc lập của học sinh, hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo và định hướng sư phạm của giáo viên. Học sinh được hướng dẫn quy trình sử dụng trí tuệ nhân tạo gồm ba bước: tự hình thành ý tưởng; sử dụng AI để mở rộng tư liệu và góc nhìn; kiểm chứng, phản biện và hoàn thiện sản phẩm bằng tư duy của chính mình. Đồng thời, giáo viên cần xây dựng nguyên tắc Đèn giao thông trong sử dụng AI: cấm sử dụng trong kiểm tra độc lập; cho phép sử dụng có kiểm soát khi nghiên cứu tài liệu; khuyến khích ứng dụng công nghệ trong các sản phẩm sáng tạo như podcast, infographic, video, bản đồ tư duy và truyền thông giáo dục. Nhờ đó, học sinh từng bước chuyển từ người dùng thông tin sang người sáng tạo nội dung tích cực, hình thành năng lực làm chủ công nghệ trong môi trường số.
Từ đó tạo thành kho học liệu số có giá trị đồng thời phát triển trí tuệ cảm xúc, kỹ năng giao tiếp, văn hóa ứng xử góp phần xây dựng lá chắn số trong môi trường học đường. Mô hình này đã được Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An lựa chọn giới thiệu trong các hoạt động chia sẻ kinh nghiệm về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy học để tham gia chương trình “Đưa AI vào trường học - làm sao để an toàn, phù hợp” phát sóng trên Truyền hình Nghệ An, https://www.facebook.com/reel/1156899323097378.
4.5. Trụ cột thứ năm: Gắn giáo dục tư tưởng với hoạt động trải nghiệm, cống hiến và văn hóa địa phương
Một nhận thức chỉ thực sự bền vững khi được kiểm nghiệm bằng trải nghiệm thực tiễn. Vì vậy, Trường THPT Cửa Lò coi các hoạt động trải nghiệm là không gian chuyển hóa tri thức thành tình cảm, niềm tin và hành động. Nhà trường tổ chức nhiều chương trình về nguồn tại Đền Vạn Lộc, Đền Mai Bảng, Thành cổ Quảng Trị, Cố đô Huế; kết hợp tham quan với nghiên cứu lịch sử, phỏng vấn nhân chứng, thu thập tư liệu và số hóa di sản. Học sinh không còn là người nghe kể mà trực tiếp tham gia khám phá, lý giải và lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa quê hương.
Song song với đó là các hoạt động tình nguyện, hiến máu nhân đạo, bảo vệ môi trường, tiếp sức mùa thi, xây dựng văn hóa học đường và các phong trào do Đoàn trường tổ chức. Hiệu quả của hệ sinh thái giáo dục còn được phản ánh qua những kết quả nổi bật của nhà trường. Năm học 2024 - 2025, Trường THPT Cửa Lò có 32/33 học sinh dự thi học sinh giỏi cấp tỉnh đạt giải, xếp thứ 3 toàn tỉnh Nghệ An; 100% giáo viên đạt chuẩn nghề nghiệp; 46 giáo viên đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh; 6 sáng kiến kinh nghiệm cấp tỉnh; đánh giá chuyển đổi số đạt cấp độ 3; có 1 học sinh đạt thủ khoa khối C toàn quốc; cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ với tổng kinh phí hơn 36 tỷ đồng trong giai đoạn 2021-2025. Những kết quả đó không chỉ phản ánh chất lượng giáo dục toàn diện mà còn khẳng định tính đúng đắn của việc xây dựng một hệ sinh thái giáo dục thống nhất, trong đó giáo dục tư tưởng không tách rời giáo dục tri thức, văn hóa, kỹ năng số và trách nhiệm công dân.
5. KẾT LUẬN
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới và không gian mạng trở thành một mặt trận quan trọng của công tác tư tưởng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong trường học cần được triển khai bằng những giải pháp giáo dục chủ động, bền vững và xuất phát từ thực tiễn. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát tại Trường THPT Cửa Lò, bài viết đề xuất Mô hình Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng gồm năm trụ cột: sự lãnh đạo của Chi bộ; giáo dục chính trị, tư tưởng; phát triển văn hóa đọc và tri thức; xây dựng lá chắn số; tổ chức hoạt động trải nghiệm và cống hiến. Mô hình hướng tới hình thành cho học sinh bản lĩnh chính trị, năng lực số, tư duy phản biện, khả năng tự sàng lọc thông tin và ý thức trách nhiệm công dân, qua đó tạo sức đề kháng từ bên trong trước các tác động tiêu cực của chiến tranh nhận thức. Kết quả bước đầu từ thực tiễn Trường THPT Cửa Lò cho thấy mô hình có tính khả thi, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục và có khả năng vận dụng tại các cơ sở giáo dục phổ thông, góp phần thực hiện hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngay từ môi trường học đường.
Chú thích:
(Thể loại: Tạp chí)
1. MỞ ĐẦU
Trong bài viết Một số nhận thức cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Kỷ nguyên mới là kỷ nguyên phát triển, kỷ nguyên giàu mạnh dưới sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng Cộng sản, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, sánh vai với các cường quốc năm châu” (1). Nhận định trên không chỉ xác định mục tiêu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới mà còn đặt ra yêu cầu phải xây dựng nguồn nhân lực có bản lĩnh chính trị vững vàng, năng lực hội nhập và khả năng tự bảo vệ trước những tác động ngày càng phức tạp của môi trường thông tin toàn cầu.
Đối với ngành giáo dục, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết khi học sinh trung học phổ thông đang trưởng thành trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Không gian mạng mở ra cơ hội tiếp cận tri thức chưa từng có, nhưng đồng thời cũng trở thành môi trường để các thông tin sai trái, xuyên tạc, kích động và phản văn hóa lan truyền với tốc độ rất nhanh. Các phương thức tác động vào nhận thức hiện nay không còn chủ yếu dựa vào tuyên truyền trực diện mà chuyển sang thao túng thông tin, dẫn dắt cảm xúc, tạo nghi ngờ, làm xói mòn niềm tin và từng bước tác động đến hệ giá trị của thế hệ trẻ.
Thực tiễn cho thấy, công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong nhiều nhà trường đã đạt được những kết quả tích cực. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, thuật toán mạng xã hội và các hình thức tác động nhận thức mới, cách tiếp cận chủ yếu dựa vào tuyên truyền, phổ biến kiến thức hoặc giáo dục theo từng hoạt động riêng lẻ đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Điều học sinh cần không chỉ là được cung cấp thông tin đúng mà quan trọng hơn là hình thành năng lực tự nhận diện, tự sàng lọc, tự phản biện và tự bảo vệ mình trước những thông tin sai lệch.
Từ yêu cầu đó, bài viết đề xuất một hướng tiếp cận mới: kiến tạo lá chắn tư tưởng từ hệ sinh thái giáo dục nhà trường. Khác với tư duy phòng ngự mang tính thụ động, lá chắn tư tưởng được hiểu là tổng hòa các giá trị, kỹ năng, môi trường giáo dục và cơ chế phối hợp giúp học sinh hình thành sức đề kháng nhận thức từ bên trong. Khi được xây dựng bằng một hệ sinh thái đồng bộ gồm sự lãnh đạo của chi bộ, giáo dục chính trị tư tưởng, văn hóa đọc, năng lực số và các hoạt động trải nghiệm. Lá chắn này không chỉ giúp học sinh chống lại các tác động tiêu cực mà còn nuôi dưỡng khát vọng cống hiến, lòng yêu nước và trách nhiệm công dân trong kỷ nguyên phát triển mới.
2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIẾN TẠO LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỪ HỆ SINH THÁI GIÁO DỤC NHÀ TRƯỜNG
2.1. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là yêu cầu chiến lược trong kỷ nguyên phát triển mới
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền thông, nhiệm vụ này không chỉ được đặt ra trên lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh mà còn trở thành yêu cầu cấp thiết trong giáo dục, văn hóa và đời sống xã hội.
Nghị quyết số 35-NQ/TW xác định: “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là bảo vệ Đảng, Cương lĩnh chính trị, đường lối của Đảng; bảo vệ Nhân dân, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; bảo vệ công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc; giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước”(2). Quan điểm trên khẳng định bảo vệ nền tảng tư tưởng không chỉ là nhiệm vụ đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái mà còn là quá trình củng cố niềm tin, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và xây dựng sức mạnh nội sinh của mỗi công dân.
Trong toàn văn phát biểu tại hội nghị triển khai nghị quyết 66 và nghị quyết 68, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Chúng ta có đầy đủ cơ sở để tin tưởng vững chắc vào một tương lai tươi sáng của đất nước. Với truyền thống anh hùng, trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng vươn lên không ngừng của toàn dân tộc, Việt Nam sẽ tiếp tục tiến bước vững chắc trên con đường phát triển nhanh và bền vững” (3).
Điều đó cho thấy, bảo vệ nền tảng tư tưởng trong giai đoạn hiện nay không chỉ hướng tới mục tiêu phòng ngừa các nguy cơ từ bên ngoài mà còn nhằm nuôi dưỡng bản lĩnh chính trị, lòng yêu nước và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ. Đối với giáo dục phổ thông, đây vừa là yêu cầu chính trị, vừa là yêu cầu chuyên môn. Mỗi nhà trường cần trở thành môi trường giáo dục toàn diện, nơi học sinh không chỉ tiếp thu tri thức mà còn hình thành hệ giá trị, năng lực tư duy và trách nhiệm công dân trước đất nước.2.2. Trường học là môi trường nền tảng hình thành sức đề kháng tư tưởng của học sinh
Theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về phẩm chất và năng lực; hình thành nhân cách, ý thức công dân; bồi dưỡng lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Như vậy, giáo dục chính trị, tư tưởng trong nhà trường không phải là một hoạt động riêng biệt mà phải được tích hợp trong toàn bộ quá trình giáo dục.
Ở góc độ quốc tế, UNESCO (2023) khẳng định giáo dục trong thời đại số phải hướng tới phát triển năng lực công dân số, khả năng đánh giá thông tin và học tập có trách nhiệm. OECD (2022) cũng xác định tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và năng lực xử lý thông tin là những năng lực cốt lõi của công dân thế kỷ XXI. Những quan điểm này cho thấy mục tiêu của giáo dục hiện đại không chỉ là truyền thụ tri thức mà còn giúp người học biết lựa chọn, kiểm chứng và sử dụng thông tin một cách khoa học.
Đối với học sinh trung học phổ thông, đây là giai đoạn hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và hệ giá trị cá nhân. Mặc dù có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh, các em vẫn dễ chịu ảnh hưởng bởi tin giả, hiệu ứng đám đông và các nội dung thao túng nhận thức nếu thiếu kỹ năng phân tích, phản biện và kiểm chứng. Vì vậy, nhà trường cần trở thành môi trường giáo dục giúp học sinh hình thành năng lực tự đề kháng trước những tác động tiêu cực của môi trường thông tin số. Nói cách khác, nhiệm vụ của nhà trường không dừng ở việc giúp học sinh biết điều gì đúng mà còn phải giúp các em biết vì sao điều đó đúng và có đủ khả năng bảo vệ quan điểm đúng trước các thông tin sai lệch. Đây chính là nền tảng hình thành sức đề kháng tư tưởng của người học.
2.3. Kiến tạo “lá chắn tư tưởng” từ hệ sinh thái giáo dục nhà trường - một hướng tiếp cận mới
Trong bài viết này, “lá chắn tư tưởng” được quan niệm là hệ thống các giá trị, năng lực, môi trường và cơ chế giáo dục được tổ chức đồng bộ nhằm giúp học sinh hình thành khả năng tự nhận diện, tự sàng lọc, tự điều chỉnh và tự bảo vệ mình trước các thông tin sai trái, độc hại; đồng thời củng cố niềm tin vào con đường phát triển của đất nước, bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Điểm cốt lõi của cách tiếp cận này là chuyển trọng tâm từ phòng thủ tư tưởng sang kiến tạo sức đề kháng tư tưởng.
Nếu phòng thủ tư tưởng chủ yếu dựa vào việc ngăn chặn, phản bác và xử lý các tác động tiêu cực thì kiến tạo sức đề kháng tư tưởng hướng tới xây dựng năng lực nội sinh để mỗi học sinh tự hình thành “hệ miễn dịch” trước những ảnh hưởng tiêu cực của môi trường số. Theo cách tiếp cận này, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong nhà trường không chỉ được thực hiện thông qua các tiết học giáo dục chính trị hay các buổi sinh hoạt dưới cờ mà phải được triển khai như một hệ sinh thái giáo dục, trong đó mọi thành tố của nhà trường đều tham gia hình thành và nuôi dưỡng bản lĩnh chính trị của học sinh. Hệ sinh thái đó bao gồm sự lãnh đạo của chi bộ; công tác giáo dục chính trị, tư tưởng; văn hóa đọc và tri thức; năng lực số và kỹ năng làm chủ không gian mạng; các hoạt động trải nghiệm, cống hiến vì cộng đồng và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
Chính từ cơ sở lý luận này, tác giả đề xuất “Mô hình Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng cho học sinh trung học phổ thông” như một hướng tiếp cận mới nhằm góp phần đổi mới phương thức bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong các cơ sở giáo dục phổ thông, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới.
3. THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI CÔNG TÁC KIẾN TẠO “LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
3.1. Thực trạng nhận thức và năng lực tự bảo vệ của học sinh trong môi trường số
Trên cơ sở khảo sát 300 học sinh Trường THPT Cửa Lò trong năm học 2025 -2026, kết hợp quan sát thực tiễn quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục của nhà trường, nghiên cứu cho thấy việc kiến tạo “lá chắn tư tưởng” cho học sinh đang đứng trước nhiều thách thức mới. Những thách thức này không xuất phát từ sự thiếu hụt thông tin mà từ sự biến đổi sâu sắc của môi trường nhận thức trong kỷ nguyên số. Học sinh được tiếp cận công nghệ từ rất sớm, song khả năng phân tích, kiểm chứng và làm chủ thông tin chưa theo kịp tốc độ phát triển của các nền tảng số. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển trọng tâm giáo dục từ truyền thụ tri thức sang hình thành năng lực tự bảo vệ trước những tác động đa chiều của môi trường thông tin.
Thứ nhất, học sinh tiếp cận công nghệ nhanh nhưng chưa thực sự làm chủ công nghệ. Kết quả khảo sát cho thấy 81% học sinh sử dụng trí tuệ nhân tạo chủ yếu để tìm lời giải hoặc hoàn thành bài tập, trong khi chỉ khoảng 8% khai thác AI nhằm mở rộng tri thức, phát triển ý tưởng hoặc rèn luyện tư duy phản biện. Điều này phản ánh một thực tế đáng chú ý: công nghệ đang có nguy cơ thay thế quá trình tư duy thay vì hỗ trợ phát triển tư duy. Nguyên nhân chủ yếu là học sinh chưa được trang bị đầy đủ phương pháp sử dụng AI như một công cụ học tập có trách nhiệm, trong khi sức hấp dẫn của các ứng dụng công nghệ khiến các em dễ lựa chọn giải pháp nhanh thay vì đầu tư vào quá trình suy nghĩ độc lập.
Thứ hai, kỹ năng kiểm chứng và sàng lọc thông tin còn nhiều hạn chế. Khoảng 80% học sinh được khảo sát cho biết chưa từng hoặc rất ít khi đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn trước khi tiếp nhận hoặc chia sẻ trên môi trường mạng. Thực trạng này xuất phát từ đặc điểm của không gian số hiện nay, nơi các thuật toán ưu tiên nội dung có khả năng thu hút tương tác hơn là tính chính xác, trong khi học sinh chưa hình thành thói quen kiểm chứng thông tin bằng tư duy khoa học. Đây chính là khoảng trống lớn khiến các em dễ bị tác động bởi tin giả, thông tin sai lệch hoặc các nội dung xuyên tạc được ngụy trang dưới nhiều hình thức tinh vi.
Thứ ba, năng lực tư duy phản biện chưa đáp ứng yêu cầu của môi trường nhận thức mới. Có 42% học sinh gặp khó khăn trong việc xây dựng ý tưởng, lập luận và bảo vệ quan điểm trước những vấn đề mở. Nhiều em có khả năng ghi nhớ kiến thức nhưng lúng túng khi phân tích, đánh giá và phản biện thông tin. Điều này cho thấy quá trình giáo dục vẫn còn thiên về tiếp nhận tri thức hơn là phát triển năng lực tư duy độc lập. Trong bối cảnh các quan điểm sai trái ngày càng sử dụng phương thức tác động gián tiếp vào cảm xúc và nhận thức, sự thiếu hụt năng lực phản biện sẽ làm giảm khả năng tự đề kháng của học sinh trước những ảnh hưởng tiêu cực.
Thứ tư, học sinh có nhu cầu mạnh mẽ đối với các phương thức giáo dục hiện đại, giàu tính trải nghiệm. Có tới 87% học sinh mong muốn được tham gia các dự án học tập, thiết kế podcast, video, infographic hoặc các sản phẩm số gắn với thực tiễn. Đồng thời, khảo sát cũng cho thấy khoảng một nửa số học sinh chưa thường xuyên tham gia các hoạt động trải nghiệm lịch sử, văn hóa và cộng đồng. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa nhu cầu học tập của người học với phương thức tổ chức giáo dục ở một số hoạt động hiện nay. Khi thiếu môi trường trải nghiệm, những giá trị về lòng yêu nước, trách nhiệm công dân và lý tưởng sống khó có thể chuyển hóa thành niềm tin và hành động bền vững.
Những kết quả khảo sát trên không phản ánh sự hạn chế của học sinh, mà cho thấy giáo dục phổ thông đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới phương thức kiến tạo bản lĩnh chính trị và năng lực tự bảo vệ của người học trong điều kiện chuyển đổi số.
3.2. Những phát hiện từ thực tiễn và vấn đề đặt ra đối với công tác giáo dục tư tưởng trong nhà trường
Từ kết quả nghiên cứu thực tiễn, có thể rút ra ba vấn đề có ý nghĩa định hướng đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong trường phổ thông.
Một là, khoảng trống lớn nhất hiện nay không phải là thiếu thông tin mà là thiếu năng lực tự đề kháng trước thông tin. Khi học sinh chưa được trang bị đầy đủ khả năng nhận diện, kiểm chứng, phản biện và lựa chọn giá trị, các em dễ bị chi phối bởi cảm xúc, hiệu ứng đám đông và cơ chế gợi ý của các nền tảng số.
Hai là, hiệu quả giáo dục tư tưởng không phụ thuộc vào số lượng hoạt động được tổ chức mà phụ thuộc vào mức độ liên kết giữa các thành tố giáo dục. Thực tiễn cho thấy, nếu chi bộ, nhà trường, giáo viên, Đoàn Thanh niên, thư viện, gia đình và xã hội cùng tham gia trong một cơ chế thống nhất thì tác động giáo dục sẽ mạnh mẽ và bền vững hơn nhiều so với những hoạt động riêng lẻ. Từ đó, tạo một cơ chế liên kết thống nhất hướng tới mục tiêu hình thành bản lĩnh chính trị và năng lực tự bảo vệ của người học.
Ba là, trong bối cảnh chuyển đổi số, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong trường phổ thông cần chuyển mạnh từ tư duy phòng ngừa, xử lý sang chủ động xây dựng năng lực tự đề kháng của học sinh. Điều đó đòi hỏi một mô hình giáo dục có tính hệ thống, trong đó mọi hoạt động của nhà trường đều hướng tới mục tiêu chung là hình thành bản lĩnh chính trị, tư duy phản biện và trách nhiệm công dân.
Đây cũng chính là cơ sở thực tiễn để bài viết đề xuất mô hình “Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng” ở phần tiếp theo như một hướng tiếp cận mới, nhằm chuyển từ tư duy bảo vệ khi có nguy cơ sang chủ động xây dựng năng lực tự miễn dịch tư tưởng cho học sinh ngay trong quá trình giáo dục.
4. KIẾN TẠO HỆ SINH THÁI LÁ CHẮN TƯ TƯỞNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỪ CƠ SỞ NHÀ TRƯỜNG - MỘT HƯỚNG TIẾP CẬN MỚI
Từ những vấn đề đặt ra trong thực tiễn, bài viết đề xuất mô hình “Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng cho học sinh trung học phổ thông”. Mô hình được xây dựng trên quan điểm giáo dục hệ thống, coi việc hình thành bản lĩnh chính trị và năng lực tự bảo vệ của học sinh không phải là nhiệm vụ của một môn học hay một hoạt động riêng lẻ, mà là kết quả của sự phối hợp đồng bộ giữa các thành tố trong và ngoài nhà trường.
Trong mô hình này, nhà trường giữ vai trò trung tâm, chi bộ giữ vai trò định hướng chính trị, giáo viên là chủ thể tổ chức giáo dục, gia đình và xã hội là lực lượng phối hợp, công nghệ số là công cụ hỗ trợ, còn học sinh là chủ thể kiến tạo và phát triển “lá chắn tư tưởng” của chính mình. Sự tương tác giữa các thành tố đó tạo thành một hệ sinh thái giáo dục thống nhất, trong đó năm trụ cột sau đây giữ vai trò nền tảng.
4.1. Trụ cột thứ nhất: Xây dựng Chi bộ nhà trường thực sự là hạt nhân lãnh đạo và trung tâm định hướng tư tưởng
Trong hệ sinh thái giáo dục, Chi bộ không chỉ thực hiện chức năng lãnh đạo về tổ chức mà còn giữ vai trò định hướng chính trị, tạo nên sự thống nhất giữa mục tiêu giáo dục tri thức với mục tiêu giáo dục lý tưởng cách mạng.
Thực tiễn tại Trường THPT Cửa Lò cho thấy mọi hoạt động chuyên môn, giáo dục đạo đức, hoạt động trải nghiệm, công tác đoàn thể và chuyển đổi số đều được đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Chi bộ. Theo Báo cáo thành tích năm học 2024 - 2025, Chi bộ hiện có 61 đảng viên, nhiều năm liên tục đạt danh hiệu Chi bộ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, được công nhận là Chi bộ trong sạch, vững mạnh tiêu biểu. Một minh chứng tiêu biểu cho hiệu quả của công tác giáo dục chính trị là kết quả phát triển đảng viên.
Trong ba năm gần đây, Chi bộ đã kết nạp 12 đảng viên (năm học 2023- 2024), 18 đảng viên (năm học 2024 - 2025) và 21 đảng viên (năm học 2025 - 2026), chủ yếu là những học sinh ưu tú được kết nạp Đảng. Con số trên không đơn thuần phản ánh kết quả công tác tổ chức xây dựng Đảng mà còn cho thấy quá trình giáo dục lý tưởng trong nhà trường đã chuyển hóa thành động cơ phấn đấu và hành động chính trị cụ thể của cán bộ, giáo viên và học sinh.Hình 3. Công tác giáo dục chính trị và phát triển đảng viên tại Trường THPT Cửa Lò
Bên cạnh đó, Chi bộ chỉ đạo duy trì thường xuyên các buổi sinh hoạt chính trị dưới cờ, diễn đàn hướng tới Đại hội XIV của Đảng, các chuyên đề học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, đồng thời kịp thời định hướng nhận thức trước những vấn đề dư luận xã hội quan tâm. Chính sự lãnh đạo xuyên suốt này tạo nên nền tảng chính trị vững chắc cho toàn bộ hệ sinh thái giáo dục.
4.2. Trụ cột thứ hai: Đổi mới giáo dục chính trị, tư tưởng theo hướng phát triển năng lực nhận thức của học sinh
Qua khảo sát tại Trường THPT Cửa Lò, nhóm nghiên cứu nhận thấy phần lớn học sinh có khả năng tiếp cận rất nhanh với công nghệ nhưng còn hạn chế trong phân tích, kiểm chứng và phản biện thông tin.
Để khắc phục tình trạng đó, nhà trường chuyển từ cách truyền đạt kiến thức chính trị sang tổ chức các hoạt động hình thành năng lực nhận thức chính trị. Các môn Ngữ văn, Lịch sử, Giáo dục kinh tế và pháp luật,... được thiết kế theo hướng tích hợp, khai thác những vấn đề thời sự, chủ quyền quốc gia, chuyển đổi số, đạo đức công dân và trách nhiệm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Đặc biệt, giờ sinh hoạt lớp được đổi mới bằng Bản tin tích cực, trong đó học sinh trực tiếp sưu tầm, lựa chọn và phân tích các thành tựu phát triển của địa phương, đất nước, các gương người tốt, việc tốt và các mô hình đổi mới sáng tạo. Giáo viên giữ vai trò định hướng, giúp học sinh biết phân biệt giữa thông tin chính thống với thông tin sai lệch, giữa hiện tượng cá biệt với bản chất của chế độ.
Thay vì né tránh các vấn đề phức tạp trên không gian mạng, giáo viên chủ động đối thoại với học sinh về các hiện tượng tiêu cực, tin giả, thông tin xuyên tạc, từ đó hướng dẫn các em tiếp cận bằng tư duy khoa học và lập luận có căn cứ. Chính quá trình đối thoại này góp phần hình thành năng lực phản biện và tự miễn dịch trước các luận điệu sai trái.
4.3. Trụ cột thứ ba: Xây dựng văn hóa đọc và nền tảng tri thức như một bộ lọc nhận thức
Nếu tri thức là nền móng của nhận thức thì văn hóa đọc chính là con đường hình thành bản lĩnh tư duy. Nhận thấy nhiều học sinh dành phần lớn thời gian cho mạng xã hội nhưng ít có thói quen đọc sách, Trường THPT Cửa Lò xác định phát triển văn hóa đọc là một nội dung của giáo dục tư tưởng. Hằng năm, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam được tổ chức theo hướng trải nghiệm, sáng tạo và chuyển đổi số.
4.4. Trụ cột thứ tư: Xây dựng lá chắn số giúp học sinh làm chủ công nghệ thay vì bị công nghệ dẫn dắt
Trong giờ dạy cụ thể các môn học, giáo viên cần chú ý kết hợp ba yếu tố: tư duy độc lập của học sinh, hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo và định hướng sư phạm của giáo viên. Học sinh được hướng dẫn quy trình sử dụng trí tuệ nhân tạo gồm ba bước: tự hình thành ý tưởng; sử dụng AI để mở rộng tư liệu và góc nhìn; kiểm chứng, phản biện và hoàn thiện sản phẩm bằng tư duy của chính mình. Đồng thời, giáo viên cần xây dựng nguyên tắc Đèn giao thông trong sử dụng AI: cấm sử dụng trong kiểm tra độc lập; cho phép sử dụng có kiểm soát khi nghiên cứu tài liệu; khuyến khích ứng dụng công nghệ trong các sản phẩm sáng tạo như podcast, infographic, video, bản đồ tư duy và truyền thông giáo dục. Nhờ đó, học sinh từng bước chuyển từ người dùng thông tin sang người sáng tạo nội dung tích cực, hình thành năng lực làm chủ công nghệ trong môi trường số.
Từ đó tạo thành kho học liệu số có giá trị đồng thời phát triển trí tuệ cảm xúc, kỹ năng giao tiếp, văn hóa ứng xử góp phần xây dựng lá chắn số trong môi trường học đường. Mô hình này đã được Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An lựa chọn giới thiệu trong các hoạt động chia sẻ kinh nghiệm về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy học để tham gia chương trình “Đưa AI vào trường học - làm sao để an toàn, phù hợp” phát sóng trên Truyền hình Nghệ An, https://www.facebook.com/reel/1156899323097378.
4.5. Trụ cột thứ năm: Gắn giáo dục tư tưởng với hoạt động trải nghiệm, cống hiến và văn hóa địa phương
Một nhận thức chỉ thực sự bền vững khi được kiểm nghiệm bằng trải nghiệm thực tiễn. Vì vậy, Trường THPT Cửa Lò coi các hoạt động trải nghiệm là không gian chuyển hóa tri thức thành tình cảm, niềm tin và hành động. Nhà trường tổ chức nhiều chương trình về nguồn tại Đền Vạn Lộc, Đền Mai Bảng, Thành cổ Quảng Trị, Cố đô Huế; kết hợp tham quan với nghiên cứu lịch sử, phỏng vấn nhân chứng, thu thập tư liệu và số hóa di sản. Học sinh không còn là người nghe kể mà trực tiếp tham gia khám phá, lý giải và lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa quê hương.
Song song với đó là các hoạt động tình nguyện, hiến máu nhân đạo, bảo vệ môi trường, tiếp sức mùa thi, xây dựng văn hóa học đường và các phong trào do Đoàn trường tổ chức. Hiệu quả của hệ sinh thái giáo dục còn được phản ánh qua những kết quả nổi bật của nhà trường. Năm học 2024 - 2025, Trường THPT Cửa Lò có 32/33 học sinh dự thi học sinh giỏi cấp tỉnh đạt giải, xếp thứ 3 toàn tỉnh Nghệ An; 100% giáo viên đạt chuẩn nghề nghiệp; 46 giáo viên đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh; 6 sáng kiến kinh nghiệm cấp tỉnh; đánh giá chuyển đổi số đạt cấp độ 3; có 1 học sinh đạt thủ khoa khối C toàn quốc; cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ với tổng kinh phí hơn 36 tỷ đồng trong giai đoạn 2021-2025. Những kết quả đó không chỉ phản ánh chất lượng giáo dục toàn diện mà còn khẳng định tính đúng đắn của việc xây dựng một hệ sinh thái giáo dục thống nhất, trong đó giáo dục tư tưởng không tách rời giáo dục tri thức, văn hóa, kỹ năng số và trách nhiệm công dân.
5. KẾT LUẬN
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới và không gian mạng trở thành một mặt trận quan trọng của công tác tư tưởng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong trường học cần được triển khai bằng những giải pháp giáo dục chủ động, bền vững và xuất phát từ thực tiễn. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát tại Trường THPT Cửa Lò, bài viết đề xuất Mô hình Hệ sinh thái kiến tạo lá chắn tư tưởng gồm năm trụ cột: sự lãnh đạo của Chi bộ; giáo dục chính trị, tư tưởng; phát triển văn hóa đọc và tri thức; xây dựng lá chắn số; tổ chức hoạt động trải nghiệm và cống hiến. Mô hình hướng tới hình thành cho học sinh bản lĩnh chính trị, năng lực số, tư duy phản biện, khả năng tự sàng lọc thông tin và ý thức trách nhiệm công dân, qua đó tạo sức đề kháng từ bên trong trước các tác động tiêu cực của chiến tranh nhận thức. Kết quả bước đầu từ thực tiễn Trường THPT Cửa Lò cho thấy mô hình có tính khả thi, phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục và có khả năng vận dụng tại các cơ sở giáo dục phổ thông, góp phần thực hiện hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngay từ môi trường học đường.
Chú thích:
- Tô Lâm (2024), Một số nội dung cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc; những định hướng chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, https://lyluanchinhtri.dcs.vn/courses/mot-so-noi-dung-co-ban-ve-ky-nguyen-moi-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-nhung-dinh-huong-chien-luoc-dua-dat-nuoc-buoc-vao-ky-nguyen-moi-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-, https://www.tapchicongsan.org.vn, ngày 01/11/2024.
- Bộ Chính trị, Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22-10-2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.